Martin Bosma vraagt of de AIVD D66 in de gaten houdt
Rotterdam, 2 oktober 2026 – In een klein fragment dat rondging via NieuwRechts zit de hele Nederlandse democratie gevangen. Martin Bosma van de PVV staat in een commissiedebat over democratie met minister Pieter Heerma van Binnenlandse Zaken. Hij vraagt hardop of de AIVD D66 extra in de gaten houdt na de geweldsretoriek van Rob Jetten op het D66-congres. Het fragment heet letterlijk: Martin Bosma wants the AIVD to monitor D66 following calls for violence against dissenters.
Bosma verwijst naar woorden als vechten tegen andersdenkenden. Woorden die op een rechts congres meteen als opruiing zouden worden weggezet. Nu komen ze van het podium van D66 en wordt er geklapt. Zijn tweede zin is nog scherper. Ik vind dat de AIVD steeds meer gaat geuren naar D66, zegt hij. Volgens hem komen de ideeën uit NRC Handelsblad, D66 en de staatsomroep één op één terug in de rapporten van de inlichtingendienst.
Het is een moment van omdraaien. Normaal waarschuwt de AIVD voor antioverheidssentiment en dan wijst iedereen naar rechts, naar FVD, naar boeren, naar PVV-achterban. Bosma draait de lens om en zegt: als oproepen tot strijd een reden is om gemonitord te worden, waarom dan niet de macht zelf monitoren. Het is mooi roeptoeteren, het klinkt democratisch, het levert een clip op. Maar het legt wel een structuur bloot die elke Rotterdammer herkent van de werkvloer. De scheidsrechter draagt het shirt van een van de teams.
Advertenties
Controlled opposition is geen complot maar een structuur
Het woord viel in ons gesprek. Controlled opposition. Gecontroleerde oppositie. Veel mensen denken bij dat woord aan een achterkamertje waar iemand aan touwtjes trekt. Dat is niet hoe het werkt in de westerse democratie. Het werkt veel droger en veel effectiever.
Controlled opposition in de sociologische betekenis is een systeem dat zichzelf beschermt door zijn eigen oppositie binnenboord te houden. Je laat de woede binnen, je geeft het een stoel, een microfoon, een subsidie, een plekje in de Kamer, en daarmee zorg je dat die woede nooit buiten het gebouw zoekt naar een uitweg. Je beheert het debat door te bepalen wie mag meepraten en welke woorden gevaarlijk zijn.
Bosma wijst precies op dat mechanisme. Hij zegt niet: D66 is een complot. Hij zegt: de instantie die bepaalt wat gevaarlijk is voor de democratie, deelt het wereldbeeld van één partij. Dan is democratie geen neutraal speelveld meer, maar een speelveld waar de lijnen al getrokken zijn voordat de wedstrijd begint. Voor de veiligheid op straat betekent dat iets concreets. Wie als risico wordt gelabeld, krijgt politie aan de deur. Wie als redelijk wordt gelabeld, krijgt een uitnodiging bij Op1. Dat verschil bepaalt of een wijk als radicaliserend wordt gezien of als betrokken.
Hausse en baisse, de economie achter de democratie
In ons gesprek kwam het macro-economische model terug. Marx noemde het accumulatie en overaccumulatie. In de volksmond: hausse en baisse. In een hausse werkt het systeem perfect. Er is groei, er is koopkracht, er is ruimte om te geven. De middenklasse groeit, de Maas bouwt door, de haven draait, een extra container erbij. Dan lijkt democratie te werken omdat er iets te verdelen is.
Dan komt de verzadiging. Overproductie. Markten zitten vol. Winstmarges dalen. De rekening komt. Dat is de baisse. En in een baisse verandert democratie van gezicht. Dan gaat het niet meer over verdelen van winst, maar over verdelen van schaarste. Dan hoor je ineens over bestaanszekerheid, over koopkracht die verdampt, over huren die stijgen, over boodschappen die duurder worden terwijl het loon hetzelfde blijft. In Rotterdam voel je dat direct in de portemonnee bij de kassa van de supermarkt op de Beijerlandselaan.
In die fase komt radicalisering niet uit het niets. Het is de politieke vertaling van economische kramp. Mensen zoeken houvast, zoeken een schuldige, zoeken een sterke arm. En dat is het moment waarop de macht boven de partijen zichtbaar wordt.
De macht staat boven de partijen
Er is macht en er zijn politieke partijen. De partijen draaien, de macht blijft. Dat is geen theorie van een middag, dat is de praktijk van honderd jaar staat.
Marx zou zeggen: de economische basis bepaalt de speelruimte. C. Wright Mills noemde het de power elite, een netwerk van topambtenaren, bedrijfsleven, media, rechters en inlichtingendiensten dat niet wisselt per verkiezing. In Nederland herken je dat in de vaste kring van ministeries, raden van bestuur, NPO, NRC, AIVD, Brussel.
Partijen hebben die macht nodig om te bestaan. Zonder kieswet geen zetels. Zonder subsidie geen kantoor. Zonder media geen bereik. Zonder AIVD-briefings geen toegang tot de echte informatie. Dus elke partij, hoe idealistisch ook, gaat meedraaien met het systeem om zichzelf in stand te houden. Dat is de ijzeren wet van Michels uit 1911. Elke organisatie wordt uiteindelijk een organisatie die vooral zichzelf in stand wil houden.
De draai van de NSDAP in Duitsland is daar het harde historische voorbeeld van. Een beweging die opkwam voor het volk, met een anti-kapitaal retoriek, die zodra ze staatsmacht kreeg moest kiezen tussen het omgooien van de economie of samenwerken met de industriëlen en generaals om de staat draaiende te houden. Ze kozen voor de staat. De retoriek bleef volk, de praktijk werd staatsbeheer.
Nu trapt niemand meer in een NSDAP in die oude vorm. Dat kostuum is verbrand. Dus als fascisme terugkomt, komt het niet in één uniform. Het komt gefragmenteerd, in vier zuilen die elkaar lijken te bestrijden maar dezelfde functie hebben. In ons gesprek benoemde je ze scherp. De traditionele extreem-rechtse onderstroom die er nog steeds is maar die je het minst ziet. Het politieke zionisme als nationalistische staatsdoctrine. Het salafisme als politiek-religieuze mobilisatie. En de uit de Verenigde Staten overgewaaide gekaapte zwarte emancipatiebeweging die via identiteitspolitiek een weg zoekt en zich uiteindelijk zal ontpoppen binnen een linkse partij om verwarring te zaaien.
Advertenties
Het zijn vier verschillende verhalen over wie slachtoffer is en wie dader is, maar de uitkomst is hetzelfde. De discussie verschuift van koopkracht naar identiteit. Van lonen naar vlaggen. Van vrede en veiligheid in de wijk naar wie wel of niet mag bestaan. Voor de macht is dat functioneel. Zolang de straat ruziet over symbolen, hoeft de macht geen antwoord te geven op de vraag waar het geld blijft.
D66 beheert, PVV roept, de macht blijft
In die structuur hebben D66 en PVV geen tegengestelde rollen, maar aanvullende.
D66 is de meest openlijke systeempartij. De partij zegt zelf: wij zijn het bestuur. Meer Europa, meer instituties, meer regels, meer rede. In een baisse is dat een logisch verhaal voor de macht. Als het schuurt, moet het systeem rationeler beheerd worden. Dat is aantrekkelijk voor een apparaat dat vooral continuïteit wil. Voor de burger betekent het vaak wel: meer regels, minder directe inspraak, en koopkracht die ondertussen onder druk blijft.
De PVV is in jouw woorden een roeptoeterpartij. En roepen is in een baisse veel winstgevender dan regeren. Schreeuwen kost niets en levert stemmen op. Regeren kost alles. Je moet begrotingen tekenen, verdragen respecteren, AIVD-dossiers lezen, compromissen sluiten die tegen je eigen principes ingaan. Je achterban ziet je draaien en noemt je verrader. Daarom is de cyclus al jaren hetzelfde. Vanuit de oppositie groei je, in de regering verlies je.
Macht hebben is lastig in een baisse. Dat is de zin die je uitsprak en die alles samenvat. Iedereen wil invloed, niemand wil de rekening van schaarste. Dus laat je de partijen roteren. De een mag even beheren, de ander mag even roepen. De Maas blijft stromen, de haven moet draaien, de huur moet betaald worden. En op straat voelt de Rotterdammer dat er veel wordt gezegd, maar dat er in de portemonnee en in de veiligheid van de eigen buurt weinig verandert.
Bosma klinkt mooi, klinkt ideaal, zegt het hardop. Maar binnen een kapitalistisch systeem dat zich democratisch noemt, blijft het onderdeel van dat systeem. Hij kan het benoemen, hij kan een debat aanvragen, hij kan vragen of de AIVD D66 in de gaten houdt. Hij kan het systeem niet stilzetten, want zonder dat systeem bestaat hij zelf niet.
Dat is de nuchtere Rotterdamse conclusie. Geen complot, wel structuur. Geen nieuwe NSDAP, wel een nieuw jasje waarin oude mechanismen terugkomen. De macht doet niet aan politieke kleur en niet aan rechtvaardigheid. De macht doet alleen aan voortbestaan. En zolang wij blijven kijken naar wie het hardst roept, kijken we niet naar wie er blijft zitten als het roepen voorbij is.
Plaats een reactie