Duitse verkiezingen 2026: AfD doorbraak en einde Brandmauer

De nacht dat Duitsland niet meer kon slapen

Rotterdam – Het was drie uur ’s nachts in Maagdenburg en in de telcentrale brandde nog steeds licht. Buiten waaide de wind van de Elbe over de platte velden van Saksen-Anhalt, binnen telden ambtenaren stemmen alsof ze containers op de Maasvlakte tellen. Eén voor één. 43,8 procent voor de Alternative für Deutschland. Geen absolute meerderheid, wel een dreun die je tot in de Rotterdamse haven voelt. Want als in een deelstaat met 2,1 miljoen zielen, amper 2,5 procent van Duitsland, een radicaal-rechtse partij verdubbelt, dan trilt het hele achterland van onze belangrijkste handelspartner. De oosterburen zijn onze klanten, onze logistieke ader, onze industriele buren. Wat daar gebeurt, komt met de trein, met de binnenvaart, met de koopman over de Rijn zo de Coolsingel op.

Saksen-Anhalt is klein, maar weegt als lood

Laten we het eerst tastbaar maken. Saksen-Anhalt telt eind 2024 zo’n 2.135.597 inwoners op 20.555 vierkante kilometer. Dat is Groningen plus Drenthe qua mensen, uitgesmeerd over een gebied zo groot als Slovenië. Dunbevolkt, 103 inwoners per vierkante kilometer, krimpend met bijna twee tiende per jaar. Een deelstaat die leeft van chemie in Bitterfeld, van landbouw, van oude DDR-industrie die nooit helemaal is aangesloten op de nieuwe economie.

Duitsland zelf telt eind 2025 83,5 miljoen mensen volgens Destatis, in andere tellingen 84.075.074. De rekensom is simpel: Saksen-Anhalt is 2,54 tot 2,56 procent van Duitsland. Klein dus. Maar politiek is het een voorproefje, een proeftuin. Als je hier 43,8 procent haalt, twee keer zoveel als in 2021, de beste score ooit voor de AfD bij welke verkiezing dan ook, dan laat je zien dat de Brandmauer, dat cordon sanitaire dat alle andere partijen om de AfD heen hebben gelegd, scheuren vertoont. Het is als een dijk die het houdt bij vloed, maar waarvan de voegen zacht worden.

Waarom iedereen er nu over praat

Zelfs Tatort, die heilige zondagavond-krimi van de Duitsers, moest wijken voor extra journaals. Tot diep in de nacht was onduidelijk of de AfD de absolute meerderheid aan zetels zou halen. Door het Duitse kiesstelsel heb je geen 50 procent van de stemmen nodig voor 50 procent van de zetels. De exitpolls gaven 44,5 procent. De einduitslag bleef steken op 43,8 procent. De CDU werd met 17,2 procent tweede, ver daarna SPD met 9,3 procent, Groenen 8,9 procent, Die Linke 8,6 procent en BSW van Sahra Wagenknecht met 5,3 procent net boven de drempel.

Die cijfers moet je voelen in de wijk. In Charlois, in Hoogvliet, in Feijenoord, waar mensen hun baan in de haven of in de logistiek zien veranderen, waar koopkracht geen abstract woord is maar wat er overblijft na de boodschappen. In Saksen-Anhalt voelen mensen hetzelfde: vergeten door Berlijn, te ver van de haven van Hamburg, te dicht bij de leegloop. De AfD zegt daar: wij geven jullie stem terug. Lijsttrekker Ulrich Siegmund, in hemelsblauwe sneakers, de kleur van de partij, riep dat er geschiedenis is geschreven. En dat klopt. Nooit eerder haalde een partij rechts van de CDU zo’n uitslag in een deelstaat.

Lijkt de AfD op PVV of op FVD?

Iedereen wil weten: is dit nu de Duitse PVV of de Duitse FVD? Het antwoord is allebei, en toch niet.

Op programma lijkt de AfD van nu het meest op Forum voor Democratie. Kijk naar de punten: de AfD pleit voor een groot terugkeeroffensief in migratiebeleid, minder Europese integratie, afschaffing van CO2-heffingen en stelt dat er biologisch twee geslachten zijn. De PVV wil een asielstop en de-islamisering en meer nationale soevereiniteit. FVD wil asiel- en naturalisatiestop, remigratie, intrekking van de Klimaatwet en geen LGBT+-campagnes door de overheid. Zie je het verschil? PVV is gefocust op islam en soevereiniteit, zwijgt over abortus en euthanasie. FVD en AfD gaan een stap verder: cultuurstrijd, klimaatwet eruit, genderpolitiek als breekijzer. Onderzoek naar de Identitäre Bewegung laat zien dat PVV minder raakvlak heeft met dat identitaire gedachtegoed dan AfD en FVD.

Organisatorisch is het verschil nog groter. De PVV is een eenmanszaak zonder leden, een politieke speedboot. AfD is een klassieke ledenpartij met afdelingen, jongerenorganisatie en partijblad, net als FVD. Daarom worden PVV en AfD in de politicologie ook anders geclassificeerd. De PVV wordt gezien als nationaal-populistisch, die de democratie niet verwerpt. AfD en FVD worden vaker als extreem-rechts weggezet omdat ze complotdenken en het idee van een tegensamenleving omarmen. Sociaal-economisch is de PVV linkser, voor verhoging van het minimumloon, zorg voor de hardwerkende man. FVD en AfD zijn liberaler, harder op economie, meer voor de ondernemer die zijn eigen broek moet ophouden.

De AfD in Saksen-Anhalt combineert dus de electorale slagkracht van de PVV met de ideologische scherpte van FVD. Dat is een mix die zowel de havenarbeider die vreest voor zijn baan als de boze middenklasser die klaar is met het kartel aanspreekt. Rotterdamse directheid gemixt met oost-Duitse woede.

Is de AfD net als de PVV pro-Israël?

Hier moeten we precies zijn, want straatpraat maakt snel karikaturen. De PVV is openlijk en uit overtuiging pro-Israël. Wilders noemt Israël een bondgenoot in de strijd tegen jihadisme, wil de ambassade naar Jeruzalem.

De AfD is officieel ook extreem pro-Israël. De partij heeft een vereniging Juden in der AfD en de vice-voorzitter daarvan noemde de AfD een buitengewoon pro-Israël partij, waarschijnlijk de meest pro-Israël partij in de Bondsdag. In het programma staat erkenning van Jeruzalem als hoofdstad en verplaatsing van de ambassade van Tel Aviv naar Jeruzalem, plus nauwere banden met Rusland.

Maar intern is het oorlog. In 2017 schreef AfD-parlementariër Wolfgang Gedeon een paper met de titel Wird die AfD eine zionistische Partei? Een collega viel hem bij en zei dat hij een zionistische ideologie, de doorzetting van Israëlische belangen op Duitse bodem, afwijst. Joodse organisaties in Duitsland zeggen dat de pro-Israël houding vooral tactisch is. Een bekende stem uit de Joodse gemeenschap verwoordde het zo: de AfD doet zich heel pro-Joods voor, niet omdat ze Joden mogen, maar omdat ze de vijanden van Israël zo haten dat ze denken een partner te hebben.

Voor Joodse organisaties in München en elders is de partij daarom niet verkiesbaar, vanwege Holocaust-relativering en nabijheid tot neonazi-scene. Dat is het fundamentele verschil met de PVV: waar de PVV door de meeste Joodse organisaties als bondgenoot wordt gezien, wordt de AfD door hen gewantrouwd.

Gaat de AfD nu regeren in Saksen-Anhalt?

En dan de vraag die elke koopman in de haven stelt: wat levert het op? Gaat de AfD regeren?

Het korte antwoord is nee, waarschijnlijk niet direct. En dat maakt de situatie nog explosiever.

Voor de verkiezingen zei de AfD in Saksen-Anhalt: we regeren alleen alleen, alleen met absolute meerderheid, geen coalitie. Na de uitslag, toen bleek dat 43,8 procent net geen absolute meerderheid aan zetels oplevert, draaide Siegmund op de ARD: hij steekt de hand uit naar alle democratische partijen die beter beleid willen maken.

Maar die hand wordt niet aangenomen. De landelijke leiding van de CDU heeft gezegd dat ze een coalitie met de AfD in Saksen-Anhalt niet zal accepteren. Normaal bemoeit Berlijn zich niet met deelstaatregeringen, nu wel. Ook samenwerking met Die Linke is voor de CDU uitgesloten. De andere partijen houden vast aan het cordon sanitaire.

Wat overblijft is een onmogelijke puzzel. Om de AfD buiten te houden moet er een monsterverbond komen van CDU plus SPD plus Groenen plus Linke plus BSW. Vijf partijen die elkaar op inhoud nauwelijks kunnen luchten, die samen een regering moeten vormen tegen een partij die bijna de helft van de kiezers heeft. Brookings verwoordde het al: zelfs als de christendemocraten van bondskanselier Friedrich Merz een meerpartijencoalitie vormen om de AfD de macht te ontzeggen, hebben ze nog geen antwoord op het sentiment.

Er is nog één achterdeur waar in Berlijn over gefluisterd wordt: BSW van Sahra Wagenknecht sloot voor de verkiezingen een coalitie met AfD uit, maar pleit nu voor een nieuwe koers. Volgens Die Zeit zijn er aanwijzingen dat BSW bereid zou zijn een minderheidsregering van AfD te gedogen. Dan regeert AfD zonder te hoeven coaleren.

Voor de haven, voor de industrie, voor de logistiek van Rotterdam naar het Ruhrgebied betekent dit maanden van stilstand. Geen stabiele regering in een deelstaat die chemie levert, geen duidelijk beleid over energie, migratie of steun aan Oekraïne. De AfD is pro-Russisch, wil minder steun aan Kyiv en remigratie. Als dat geluid straks landelijk 27 tot 28 procent haalt, en dat doet het nu in peilingen van YouGov, Ipsos en INSA, waar de AfD met 27 en 28 procent voor het eerst voor de Union met 20 tot 26 procent staat, dan is Saksen-Anhalt geen incident meer maar een kantelpunt. De Maas stroomt door, de wind blijft waaien door de straten van Katendrecht en Maagdenburg, maar de politieke kaarten aan de andere kant van de grens zijn opnieuw geschud.