De machine aan de Maas: hoe Veldhoven de wereld verdeelt
Rotterdam, 4 oktober 2026 – In Veldhoven staat een machine van 180 ton die het ritme van de wereld bepaalt. Zonder die EUV-machine geen iPhone, geen AI, geen auto die zelf remt. Alleen ASML kan hem maken. Op papier een Nederlands bedrijf. In de praktijk een geopolitiek gijzelaar tussen Washington en Beijing. En de rekening landt niet in het Witte Huis, maar gewoon in Brabant en op de werkvloer. Dat is het verhaal dat we al twee jaar horen, maar nu pas echt voelbaar wordt in banen en koopkracht.
De discussie begon simpel: wie heeft hier de macht? De eigenaar of Nederland? Het antwoord is allebei niet. ASML heeft geen eigenaar. Meer dan 85 procent zit bij grote institutionele beleggers als BlackRock en Vanguard. Nederland heeft wel formele macht via de exportvergunning, maar die formele macht is de laatste jaren ingewisseld voor uitvoerende macht. Sinds 2019 oefent Washington intense druk uit op Den Haag om leveringen aan China te blokkeren, en Nederland heeft in 2023 exportbeperkingen ingevoerd die precies dat doen. We zijn van poortwachter verworden tot portier van Amerikaans beleid.
Advertenties
Rotterdamse logica in een chipoorlog
Wie in Rotterdam is opgegroeid met handel aan de Maas snapt dit meteen. Jij hebt het enige kraantje dat werkt in de haven, iedereen moet bij jou zijn. Dat is macht, zou je denken. Maar als je grootste klant zegt: lever jij aan mijn vijand, dan kom ik niet meer, dan is jouw kraan opeens niet meer van jou. Dat is wat er met ASML gebeurde.
China was in 2024 goed voor 49 procent van de omzet. Het was aan het hamsteren, wetende dat de deur dicht zou gaan. In 2025 nog 33 procent, begin 2026 nog maar 14 tot 19 procent per kwartaal. Guidance voor eind 2026 is nog 20 procent en dalend. Dat gaat om zes tot negen miljard euro per jaar die verschuift naar Taiwan en Korea. Niet omdat ASML slechtere machines maakt, maar omdat Den Haag onder druk van de VS nee moest verkopen. Handel is nooit alleen handel. Handel is werk, huur in de wijk, koopkracht. Als Den Haag en Washington een deal sluiten over lithografie, voelt een gezin in Eindhoven en Schiedam dat direct.
Twintig jaar dat ineens vijf jaar werd
Jarenlang was het verhaal: China begint aan eigen chips, maar dat duurt nog twintig jaar. Dat klopt niet meer. SMIC maakt sinds 2023 de Kirin 9000s voor de Huawei Mate 60 op 7 nanometer, zonder EUV. Truc: SAQP, Self-Aligned Quadruple Patterning. Ze belichten dezelfde wafer vier keer met oude DUV-machines die ze al hadden. Traag, duur, yield maar een derde van TSMC, maar het werkt.
Eind 2025 rondde SMIC 5 nanometer af voor de Ascend 910C AI-chip. In de Mate 80 zit al een Kirin 9030 op 5 nanometer, nog steeds zonder EUV uit Veldhoven. Prijs 40 tot 50 procent hoger dan TSMC. Voor een commercieel bedrijf dodelijk, voor een staatsbedrijf irrelevant. De gap is sinds 2018 stabiel op vier tot vijf jaar. China loopt niet verder uit, maar wordt ook niet meer afgeschud.
Hier werkt de wet van de remmende voorsprong. ASML heeft veertig jaar en vijftig miljard R&D in een systeem met honderdduizend onderdelen gestopt. Dat moet winst maken. China hoeft geen winst te maken. Via Big Fund I, II en III kreeg het meer dan 150 miljard dollar staatssteun. Het hoeft ASML niet te kopiëren, het bouwt een andere route met LDP-EUV, met bedrijven als SiCarrier die 2,8 miljard kregen voor trial-productie en al 100 tot 150 watt haalden in 2025, waar ASML op 250 watt plus zit.
Wat China echt doet om het op te lossen
China doet het niet op één manier, maar op vijf tegelijk. Een: persen wat ze hebben. Die negentig DUV-machines uit Veldhoven tot het uiterste drijven. Twee: de hele keten namaken. SMEE moet de Chinese ASML worden, RSLaser maakt de lichtbron, Changchun Institute maakt de optica. Niet perfect, maar goed genoeg voor 28 tot 7 nanometer, en dat is tachtig procent van alle chips in auto’s, wasmachines en wapens.
Drie: de omweg. Kun je geen 3 nanometer maken, plak dan vier 7 nanometer chiplets aan elkaar. Huawei’s Ascend 910C is precies dat. Voor AI bijna net zo goed. Vier: mensen en geld. Drieduizend Taiwanese en Koreaanse ingenieurs overgehaald met drie keer salaris, plus alle Chinezen die bij TSMC werkten teruggehaald. Vijf: de markt sluiten. Sinds 2023 moeten Chinese overheidsbedrijven en EV-makers Chinese chips kopen als ze er zijn, ook als ze duurder zijn. Zo creëer je gegarandeerd volume om te leren. Het is het recept van zonnepanelen en elektrische auto’s. Eerst lachen om kwaliteit, dan klagen over prijs, dan marktleider.
De naïviteit van het afremmen
Is Donald Trump dan naïef met zijn poging om China af te remmen? In zijn eigen logica niet. Zijn reden is transactioneel. Elke maand dat SMIC geen 3 nanometer kan maken, is een maand dat NVIDIA en TSMC de AI-markt domineren. Als je de kraan dicht kunt draaien, kun je onderhandelen over aardmetalen of fabrieken in Arizona. En zonder verbod heeft TSMC geen reden om 65 miljard in Arizona te investeren.
Advertenties
Op korte termijn werkt het. Op lange termijn creëer je precies wat je wilde voorkomen. Voor 2018 kocht China gewoon bij ASML. Waarom zelf ontwikkelen als je het beste kunt kopen? Na de ban is er geen keuze meer. Je remt China vier jaar af, maar je garandeert dat ze na die vier jaar nooit meer klant worden. ASML verliest een klant en creëert een concurrent.
Wat Nederland verloor en wat het kostte
Wat verloor Nederland? Economische soevereiniteit. Formeel beslist Den Haag over vergunningen, in de praktijk beslist Washington. En betrouwbaarheid. Voor Beijing is Nederland nu het land dat onder Amerikaanse druk contracten breekt. Dat voel je straks niet alleen bij chips, maar ook in de Rotterdamse haven.
En de banen zijn er al. Op 28 januari 2026 presenteerde ASML recordcijfers: 32,7 miljard omzet, 9,6 miljard winst. En op dezelfde dag: 1.700 banen eraf, waarvan 1.400 in Nederland. Bijna vier procent van het personeel. Meer dan duizend mensen liepen in maart in Veldhoven een walkout. FNV zei: hoe kun je met 9,6 miljard winst en een inkoopprogramma van 12 miljard eigen aandelen tegelijk mensen ontslaan? ASML noemt het herstructurering. De echte reden is efficiëntie onder druk van halverende China-omzet en Amerikaanse tarievenonzekerheid.
En compensatie uit de VS? Nul. De CHIPS Act van 52 miljard gaat naar Intel en TSMC Arizona. ASML krijgt indirect wat omdat die fabrieken machines kopen, maar geen directe compensatie. Wie wel betaalde is Nederland zelf. Na dreiging van ASML om elders te groeien startte Den Haag Operatie Beethoven. 2,5 miljard euro publiek geld voor infrastructuur rond Eindhoven: wegen, netverzwaring, woningen, TU/e. Niet voor ASML zelf, maar om ASML te laten blijven. De volgorde is dus: VS vraagt om exportstop, Nederland verliest miljarden, ASML schrapt banen, Nederland betaalt 2,5 miljard om de schade te repareren.
Hoe ASML nu staat
Hoe is ASML nu? Financieel absurd sterk, commercieel kwetsbaar. Orderboek 38,8 miljard, uitverkocht tot eind 2027. Marktaandeel 94 procent, in EUV 100 procent monopolie. Guidance 2026 verhoogd naar 43 tot 45 miljard. EUV plus 45 procent, memory plus 75 procent door AI. Ongeveer 65 low-NA EUV-machines en 10 High-NA EXE:5200 van 380 miljoen per stuk gaan de deur uit. Intel is eerste met meer dan een miljoen wafers verwerkt, Samsung en SK Hynix volgen in 2028, TSMC pas in 2030 voor 1 nanometer.
ASML staat waar Shell in 1970 stond. Onmisbaar, maar speelbal. Of we China als gelijke moeten zien is geen vraag meer. Dat is al zo. China is geen opkomend land, het is een terugkerende beschaving die duizend jaar de grootste economie was. De periode dat het Westen domineerde was voor hen de anomalie. De vraag is of wij als westerse beschaving klaar zijn om niet meer automatisch de baas te zijn aan de Maas en in de wijk, en toch onze eigen koers te houden. Dat begint niet in Washington of Beijing, maar hier, waar we al eeuwen weten dat handel alleen werkt als je de ander serieus neemt.
Plaats een reactie