Watertekort Den Haag, Rotterdam: auto wassen, sproeiverbod en bloementeelt

De Maas staat laag en de straat voelt het

Rotterdam – Het is zo’n zomer dat je in Rotterdam met je slippers over het hete beton van de Afrikaanderwijk loopt, een bakkie haalt bij de kraam, de wind van de Maas in je gezicht krijgt en denkt: dit is het. De haven ligt te blinken, de kranen draaien traag in de hitte, de kinderen spelen met een tuinslang voor de deur en ergens staat een koopman zijn auto te wassen met stromend water alsof water oneindig is. Alleen is het dat deze zomer niet. Sinds 16 juli 2026 zit Nederland officieel in een feitelijk watertekort, niveau 2. Niet dreigend, maar feitelijk. Het Management Team Watertekorten is actief, de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling heeft opgeschaald en de hoofdkranen van het land – de stuw bij Driel, de Haringvlietsluizen, de sluizen in de Afsluitdijk en bij IJmuiden – worden niet meer open en dicht gezet voor de scheepvaart alleen, maar om te verdelen wat er te weinig is. De vraag is groter dan het aanbod. En dat voel je niet in je glas water, dat voel je in de straat, in de portemonnee en in de veiligheid van je eigen wijk.

Te weinig regen, te weinig rivier, te veel zout

Het probleem komt van twee kanten tegelijk en dat maakt deze droogte zo hardnekkig. Boven ons eigen land hangt het al weken droog. Er valt te weinig regen, het neerslagtekort loopt op en de grond is zo droog dat een bui er niet meer intrekt maar er vanaf glijdt. Tegelijk komt er te weinig water het land binnen via de rivieren. De Rijn stond half juli op het laagste punt ooit gemeten, de Maas brengt door gebrek aan regen in het buitenland nauwelijks zoet water aan. Normaal is dat de kraan die ons systeem vult en die het zoute zeewater uit de Nieuwe Waterweg en het Rijn-Maasmondgebied terugduwt. Nu gebeurt het omgekeerde. Het zout kruipt naar binnen, Zeeland in, het Westland in, richting de innamepunten waar 40 procent van ons drinkwater vandaan komt. Rijkswaterstaat noemt het droog, maar op de werkvloer betekent het: dalende grondwaterstanden, toenemende verzilting en een kwetsbaar watersysteem waar de buffer wegvalt. Als de rivier niet meer aanvult en het grondwater ook niet meer kan bijspringen, dan sta je met lege handen. En dat in een land dat juist is gebouwd op het idee dat we water altijd kunnen sturen.

Als een dijk breekt zonder storm

Veel Rotterdammers denken bij lage waterstanden aan schepen die minder lading kunnen meenemen door de haven. Dat is waar, en dat kost direct geld. Een schip dat half leeg moet varen, betekent minder tonnen per vaart, hogere transportkosten en uiteindelijk een hogere prijs voor wat in de winkel ligt. Maar de echte zorg zit onder je voeten. Een groot deel van onze kades, ook rond Den Haag en Delfland maar net zo goed in de polders rond Rotterdam, zijn veendijken. Veen leeft van water. Het drijft, het is nat en stabiel zolang het nat blijft. Zodra het grondwater wegzakt en het veen uitdroogt, krimpt het, het oxideert en het verliest zijn kracht. In Wilnis gebeurde dat in 2003. Geen storm, geen hoogwater, gewoon een droge zomer en een kade die verschoof. Een hele wijk onder water. Onderzoek laat zien dat zelfs als het straks weer gaat regenen, het nog twee tot vijf maanden duurt voordat de sterkte van zo’n veendijk hersteld is. Dus juist in september, als het peil weer omhoog gaat, sta je met verzwakte dijken. Dat is het omgekeerde van wat mensen denken. Droogte is geen zomerprobleem, het is een veiligheidsprobleem dat je maanden later nog in je wijk voelt. Daar komt nog klink en zetting bij. Huizen op veen, straten die scheuren, leidingen die breken. Het is beton dat werkt en een portemonnee die het merkt.

De kas die droogvalt en de oogst die mislukt

Rij een half uur uit Rotterdam en je staat in het Westland. Glas, handel, koopmansgeest en een ongelooflijke afhankelijkheid van zoet water van precies de goede kwaliteit. Bloementeelt, tomaten, paprika’s, chrysanten. Het zijn kapitaalintensieve gewassen waar een heel jaar werk en investering in zit. En die hebben nu te maken met beregeningsverboden. Waterschappen, waaronder Delfland tussen Den Haag en Rotterdam, hebben onttrekkingsverboden ingesteld voor oppervlaktewater. Je mag niet meer uit de sloot pompen. Vanaf begin augustus kwamen daar nog sproeiverboden bovenop. Voor een teler betekent dat kiezen. Welk vak red ik nog met het water uit mijn bassin, en welk vak laat ik gaan. Grootschalig beregenen is uit den boze, alleen kleinschalig noodwater geven om totale mislukking te voorkomen wordt soms nog gedoogd. Daarnaast is er het zout. Een beetje zout in je gietwater en je hele oogst is onverkoopbaar. Dus worden er tankwagens met zoet water aangevoerd, pompen draaien op dure uren, en soms wordt een teelt gewoon stopgezet. Dat is geen abstract landbouwverhaal, dat is werkgelegenheid in de kassen, dat zijn uitzendkrachten die minder uren maken, dat is een veilingprijs die omhoog gaat en een bos bloemen in de supermarkt die ineens twee euro duurder is. De straat voelt wat de Maas niet aanvoert.

De verdringingsreeks: wie krijgt water als er te weinig is

Hierom zijn er voorrangsregels opgesteld. Niet omdat de overheid graag verboden uitdeelt, maar omdat je moet kiezen als er te weinig is. Het heet officieel de rangorde bij waterschaarste of verdringingsreeks, vastgelegd in artikel 3.14 van het Besluit kwaliteit leefomgeving. Vier categorieën, keihard van meest belangrijk naar minst belangrijk, en die wordt nu dus echt gebruikt.

Categorie 1 is veiligheid en het voorkomen van onomkeerbare schade. Op één staat de stabiliteit van waterkeringen. Op twee het voorkomen van klink en zetting in veen en hoogveen. Op drie natuur waar onomkeerbare schade dreigt, dus veen dat oxideert of soorten die definitief verdwijnen. Dat gaat voor alles. Voor jouw baan, voor de haven, voor de tuin.

Categorie 2 zijn de nutsvoorzieningen. Eerst de leveringszekerheid van drinkwater, daarna de leveringszekerheid van energie. Koelwater voor centrales zodat het licht blijft branden.

Categorie 3 is kleinschalig hoogwaardig gebruik. Dat is de uitzondering die de koopman in ons herkent. Met een kleine hoeveelheid water voorkom je enorme economische schade. Tijdelijke beregening van kapitaalintensieve gewassen zoals die bloemen en groenten in de kas, en industrieel proceswater om een productielijn draaiende te houden. Het is de kraan die je nog net openzet om te voorkomen dat een heel bedrijf omvalt.

Categorie 4 is al het overige. Daar vallen scheepvaart, de reguliere landbouw, natuur waar geen onomkeerbare schade dreigt, industrie, waterrecreatie, binnenvisserij en ook het andere drinkwater- en energiegebruik dat niet over leveringszekerheid gaat onder. Binnen die laatste categorie is er geen vaste volgorde meer, daar wordt gekeken hoe je de maatschappelijke schade zo klein mogelijk houdt. Auto wassen voor de deur met stromend water, een opblaasbaar zwembadje vullen in de tuin, je gazon sproeien. Dat staat helemaal onderaan. En precies daarom vraagt de gemeente Den Haag nu expliciet om auto’s niet op straat te wassen, geen zwembadjes te vullen en tuinen alleen te sproeien als het echt noodzakelijk is.

Een mooie zomer die meer kost dan zon

De zomer is mooi, juist op deze manier. Genieten van het weer hoort bij Rotterdam, bij Suriname, bij Curaçao, bij Vlaanderen. Maar deze zomer geeft de overheid meer zorgen dan de afgelopen jaren, omdat het geen incident meer is. Na 2018, 2019 en 2022 is dit opnieuw een zomer waarin het systeem kraakt. De maatregelen zijn erop gericht om de volgorde in stand te houden, maar de rek is eruit. Waterschappen moeten kiezen tussen het nat houden van een veendijk en het doorspoelen van een polder tegen verzilting. Tuinders moeten kiezen tussen twee teelten. Havenbedrijven moeten kiezen tussen wachten of half leeg varen. En de burger moet kiezen tussen gewoonte en bewust delen. Dat is geen oproep, dat is de realiteit van verdeling. Het water dat wij niet gebruiken voor de auto, is water dat elders een dijk stabiel houdt of een oogst redt. Zo tastbaar is de verdringingsreeks geworden. Niet als juridisch stuk, maar als straatritme. Je ziet het aan de lage stand van de Maas bij de Willemsbrug, je voelt het aan de prijs van je boodschappen en je ruikt het aan het droge gras in het park. De zon blijft, maar het water vraagt om een andere manier van leven.