Joodse geschiedenis en antisemitisme: van Hadrianus tot Holocaust

Hadrianus legt de eerste steen van de staatshaat

Rotterdam, 2 augustus 2025. Je moet het je voorstellen. Niet als een verhaal uit een stoffig boek, maar als straatlogica. Keizer Hadrianus, de reizende keizer, de man die overal zijn stempel wilde drukken. Hij komt ook hier. Germania Inferior. De wind door de lage landen, de klei van Voorburg dat toen Forum Hadriani heette, het garnizoen in Ulpia Noviomagus, wat wij nu Nijmegen noemen. Rome was niet alleen legioenen en wegen, Rome was controle.

En Hadrianus begreep dat religie een machtsinstrument is. Na de Joodse opstanden in Judea pakt hij niet alleen de wapens af, hij pakt de identiteit af. Jeruzalem wordt Aelia Capitolina, een Romeinse stad met Romeinse goden. Besnijdenis wordt verboden. De Joodse religie wordt gecriminaliseerd. Duizenden Joden worden verdreven, verkocht als slaven, uit hun eigen straten gerukt. Dit is het moment dat haat uit de kroeg van vooroordelen wordt getild naar het stadhuis. Het wordt beleid. Het wordt wet. Het is de blauwdruk voor wat later antisemitisme gaat heten. Niet een ruzie tussen buren, maar een staat die besluit: jullie mogen niet meer bestaan zoals jullie zijn.

Die manier van denken waait mee met de Romeinse wind, over de Rijn, tot hier aan de Maas. Het idee dat je een hele groep mensen kunt uitwissen met een stempel en een decreet, dat is hier uitgevonden.

De christelijke wereld maakt er een systeem van

Spring een paar eeuwen verder. De tempels zijn kerken geworden. En de kerk zegt: wij hebben de waarheid. En als jij de waarheid hebt, dan is de ander niet alleen anders, die is fout. De Joden, die vasthielden aan hun eigen verbond, werden het perfecte zondebokmateriaal. De beschuldiging dat zij verantwoordelijk waren voor de dood van Christus werd een gif dat in elke preek zat.

Het bleef niet bij woorden. Het werd bestuur. Het Vierde Lateraans Concilie in 1215 beslist: Joden moeten herkenbare kleding dragen. Je moet ze kunnen zien op straat. Later komen de ghetto’s. Verplichte wijken. Een stad in een stad. Je mocht geen lid worden van een gilde, dus geen ambacht uitoefenen. Je mocht geen land bezitten. Wat blijft er dan over? Geldhandel, want dat mochten christenen officieel niet met rente doen. En vervolgens wordt je gehaat omdat je geld uitleent.

De verhalen werden steeds zieker. Rituele moord. Hostie-ontschenning. Dat Joden christenkinderen zouden offeren. Elke keer dat er een kind verdween of een oogst mislukte, was er een pogrom in Mainz, in Worms, in Speyer. Bloeiende Joodse gemeenschappen die in één nacht in rook opgingen. De kerk keek toe, of knikte goedkeurend. Antisemitisme was geen incident meer, het was infrastructuur. Net zo vanzelfsprekend als de stadsmuur en de tolpoort. En die infrastructuur van verdenking, dat zit diep in de Europese klei.

Amsterdam, de Sefardische droom en de koude tocht

Na 1492 worden Joden Spanje en Portugal uitgejaagd. De Inquisitie. Bekeer je of vertrek. Veel Sefardische Joden trekken naar het noorden. Naar Amsterdam. De stad die zichzelf graag tolerant noemt. En vergeleken met de rest van Europa was het dat ook. Je mocht hier je geloof belijden zonder direct op de brandstapel te belanden.

Aan de Amstel en later aan de Maas, in de straten waar later diamantslijpers en boekdrukkers werkten, ontstond iets nieuws. De Portugese Synagoge in 1675, nog steeds een gebouw dat je stil maakt. Denkers als Spinoza, die de hele christelijke wereld op zijn kop zette. Handel die de stad rijk maakte. Sefardische kooplieden met contacten van Suriname tot Livorno.

Maar laten we die tolerantie niet groter maken dan ze was. In Rotterdam voel je dat direct. Tolereren is niet hetzelfde als accepteren. Je mag hier zijn, maar je wordt geen ambtenaar. Je mag handelen, maar geen politieke invloed hebben. Je woont samen, maar apart. Eerst de Sefarden in hun eigen kring, later de Ashkenazische Joden uit Oost-Europa, vluchtelingen voor pogroms daar, die weer in andere straatjes terechtkwamen. Het was een samenleving van vakjes. Ieder zijn eigen plein, zijn eigen synagoge, zijn eigen armoede. De stad gaf ruimte, maar geen gelijkwaardigheid. Dat is een les die we tot vandaag voelen, ook als het gaat om moslims en nieuwe vluchtelingen die nu op diezelfde kades aankomen met dezelfde koffers vol hoop en dezelfde blik van: mag ik hier meedoen?

Emancipatie en hoe de haat van jas wisselt

Dan komt de Verlichting. De Franse Revolutie. Vrijheid, gelijkheid, broederschap. In Nederland in 1796 worden Joden eindelijk gelijke burgers voor de wet. Het klinkt als het einde van een lange winter. En even lijkt het dat ook.

Joden gaan studeren. Worden artsen, advocaten, leraren. Tobias Asser, die het internationaal recht helpt vormgeven. Lodewijk Ernst Visser, president van de Hoge Raad. Joodse kranten, Joodse voetbalclubs, Joodse buurten die bruisen van leven. Van de Rivierenbuurt in Amsterdam tot de straten rond de Boompjes in Rotterdam. Volledig onderdeel van de stad.

Maar haat sterft niet, haat verhuist. Dat is de harde analyse. Zolang het antisemitisme religieus was, kon je je bekeren en was je zogenaamd veilig. Nu het gelijke burgers werden, verzon de meerderheid een nieuwe reden om te haten. Het werd raciaal. Het werd economisch. Niet meer: je gelooft verkeerd. Maar: je bent van een ander ras. Je bloed is anders. Je manipuleert de economie van binnenuit. Pseudowetenschap over schedels meten en bloedlijnen kwam op. De Jood als eeuwige vreemdeling, zelfs als zijn familie al drie generaties aan de Maas woont en Rotterdams spreekt met een harde G. De lens verschoof van de synagoge naar de beurs, en dat maakte de haat moderner en gevaarlijker, want je kunt je geloof afleggen, maar je afkomst niet.

De bureaucratie van de dood aan de Maas

En dan de twintigste eeuw. Wat er in Duitsland en Oostenrijk en Polen gebeurt, gebeurt ook hier. En hoe. In Nederland wordt de Jodenvervolging een administratief meesterwerk. Lijsten. Registratie. De Jodenster die je moest dragen op je jas, zodat iedereen op straat kon zien dat je een doelwit was. Isolatie. Onteigening. En dan de trein.

Westerbork. Het doorgangskamp. Van daaruit naar Auschwitz en Sobibor. Meer dan 100.000 van de circa 140.000 Joden in Nederland vermoord. Het hoogste percentage in heel West-Europa. Dat is geen toeval. Dat is het gevolg van een strak georganiseerde samenleving die gewend is te gehoorzamen. Ambtenaren die stempels zetten. Politieagenten die adressen afgaan. Buren die wegkijken omdat de wind te hard waait om je nek uit te steken.

Antisemitisme was toen geen mening meer op een verjaardag. Het was staatsideologie. Met wetten, met propaganda, met treinschema’s. De veiligheid van een hele groep werd systematisch opgeheven. De verdraagzaamheid waar we zo prat op gaan, bleek dunner dan het ijs op de Kralingse Plas in maart. De menselijkheid verdween niet met geschreeuw, maar met formulieren. Dat is de tastbare les voor elke Rotterdammer die denkt dat het hier niet kan gebeuren. Het kan overal gebeuren waar mensen denken: ik doe alleen mijn werk.

De nieuwe jas en wie hem aantrekt

Maar de haat was niet weg. Hij had alleen een nieuwe jas aangetrokken. Vandaag hoef je niet meer te zeggen dat je Joden haat.

Je ziet hoe macht ermee speelt. Je zegt dat je aan de kant van de Joden staat, maar je framet elk debat zo dat de buitenstaander uiteindelijk alle Joden wereldwijd verantwoordelijk gaat houden voor de politiek van een staat. Je verspreidt verhalen over banken en geheime elites, je plakt er namen als Rothschild op, je roept via alle kanalen dat kritiek en haat hetzelfde zijn, zodat het verwijt van antisemitisme zelf een wapen wordt. En aan de andere kant doe je precies hetzelfde met moslims: je zegt dat je de waarheid kent, je deelt filmpjes waarin de islam wordt neergezet als een ideologie die de wereld wil overnemen, hele politieke campagnes worden daarop gebouwd en als nieuws gebracht op journaals, in documentaires en speelfilms. Klinkt als sciencefiction, maar als je goed luistert, hoor je hetzelfde oude mechanisme: een kleine groep aan de top gebruikt oude tropen over Joden als poppenspelers en controleurs van geld en media om angst te zaaien, en de prijs wordt betaald op straat, in de wijk, door gewone mensen.

Dat is de kern. De werkelijke antisemiet is niet de onwetende die het deelt op een stoep op Zuid, die meedeint op het ritme van de straat en de algoritmes. De werkelijke antisemiet is de machthebber die het munt slaat. Die haat organiseert, verpakt als nieuws, als opinie, als waarschuwing voor de samenleving. Het levert verdeeldheid op, het kost veiligheid, het vreet aan verdraagzaamheid. En het raakt iedereen die hier leeft: Joden die hun school moeten beveiligen, moslims die als bedreiging worden neergezet, vluchtelingen die opnieuw als zondebok dienen. Rotterdam kent dat spel. De wind draait, maar de straat voelt meteen wie er wint en wie er bloedt.

Wat deze lijn ons leert

Wat leren we dan van deze lange lijn, van Hadrianus tot de timeline van nu? Dat haat nooit spontaan ontstaat. Het wordt gemaakt. Het wordt beheerd. Eerst als religieuze controle, toen als kerkelijk beleid, toen als raciaal en economisch verhaal, toen als staatsideologie, nu als verdienmodel in media en politiek.

De gevolgen zijn altijd tastbaar. Onveiligheid in de buurt. Kinderen die niet meer met een keppeltje over straat durven. Jongeren die denken dat alle politiek corrupt is omdat ze alleen maar complotten zien. Menselijkheid die dun wordt. De Maas stroomt door, de stad dendert door in haar straatritme, maar onder die snelheid hoor je de oude echo.

Als kinderen dit niet meer op school leren, dan moeten wij het blijven vertellen. Via WijsNieuws, aan de keukentafel in Crooswijk of Charlois, via kunst en muziek en gewoon door elkaar aan te kijken en te zeggen wat er echt gebeurt. De les van de Joodse geschiedenis is geen les over een minderheid alleen. Het is een les over hoe macht werkt, en over hoe een stad als Rotterdam, met Joden, christenen, moslims, vluchtelingen en iedereen daartussen, alleen overeind blijft als wijsheid zwaarder weegt dan waanzin.