Holocaust herdenking Auschwitz: betekenis, educatie en herdenkingsdag

Oświęcim ligt niet ver weg als je langs de Maas loopt

Rotterdam – Auschwitz heet in het Pools Oświęcim en ligt in het zuiden van Polen, maar wie in Rotterdam langs de Maas staat en de wind in zijn gezicht krijgt, begrijpt hoe dichtbij geschiedenis kan komen. Het kamp was geen enkel kamp. Het was een netwerk van meer dan veertig kampen bij elkaar, een industrie van opsluiten en doden die door Nazi-Duitsland is opgezet tijdens de tweede wereldoorlog. Die dubbele functie is cruciaal om te snappen wat er gebeurde. Aan de ene kant was het een concentratiekamp waar politieke gevangenen, Joden, Roma en andere groepen die door het regime van Hitler als ongewenst werden bestempeld, werden vastgehouden. Aan de andere kant was het een vernietigingscentrum waar de moord werd georganiseerd met gaskamers en waar de mensonwaardigheid geen bijzaak was maar het systeem zelf. De omstandigheden waren extreem, koud, honger, ziektes, geweld als dagelijkse orde.

27 januari 1945: zeven duizend mensen die nog ademden

De bevrijding van Auschwitz vond plaats op 27 januari 1945. Het Rode Leger kwam binnen in de laatste fase van de tweede wereldoorlog, toen Duitsland al aan het instorten was. Voor duizenden mensen betekende dat moment het einde van een lijden dat geen woorden heeft. Toen de soldaten de poorten openden troffen ze ongeveer zevenduizend overlevenden aan, mensen die met moeite nog in leven waren gebleven. Meer dan 1,1 miljoen mannen, vrouwen en kinderen verloren in Auschwitz hun leven. Dat getal is niet abstract, het zijn hele wijken die zijn weggevaagd, generaties die nooit een baan hebben kunnen zoeken, nooit een gezin hebben kunnen stichten, nooit veiligheid hebben gekend. De bevrijding was daarom zowel triomf als tragedie. Triomf omdat de machine stopte, tragedie omdat wat werd aangetroffen liet zien hoe ver een staat kan gaan als haat beleid wordt. Die datum, 27 januari, is nu de Internationale Holocaust Herdenkingsdag, een dag waarop wereldwijd wordt stilgestaan bij de slachtoffers van Auschwitz en andere kampen, en waarop de les van toen wordt vertaald naar nu.

Het 60ste Leger en de ruzie over wie nu eigenlijk bevrijdde

De eenheid die Auschwitz bevrijdde was het 60ste Leger van het Eerste Oekraïense Front. Dat is een militaire aanduiding die veel zegt over hoe het Rode Leger was georganiseerd onder Stalin. Het woord Oekraïens in die naam gaat over de militaire frontindeling, niet over nationaliteit. In januari 2015 ontstond er precies daarover controverse toen Grzegorz Schetyna, de Poolse minister van Buitenlandse Zaken, in een radiotoespraak zei dat het kamp was bevrijd door Oekraïense soldaten. Die uitspraak sloeg in als een bom. In Rusland werd het gelezen als een poging om de rol van het Rode Leger te bagatelliseren, Russische media spraken van een Auschwitz-leugen en de spanningen tussen Polen en Rusland liepen op. Hier zie je hoe geschiedenis direct politiek wordt. Feitelijk klopt het dat er Oekraïense soldaten in dat 60ste Leger vochten, maar het was een Sovjetleger, een samenstelling van vele volkeren die onder één vlag vochten. De discussie laat zien hoe snel een historische correctie verandert in een geopolitiek steekspel, zeker als later figuren als Poetin die geschiedenis gebruiken om hun eigen verhaal over invloedssferen, overwinning en nationale trots te onderbouwen.

Russen, Oekraïners, Georgiërs en Armeniërs in hetzelfde gelid

Het Rode Leger was geen homogeen blok. De meeste soldaten waren van Russische afkomst, maar in de gelederen liepen ook militairen uit Wit-Rusland, Georgië, Armenië en andere Sovjetrepublieken. Die diversiteit was zichtbaar in de eenheden die Auschwitz bereikten. Soms waren eenheden gemengd, soms bewust samengesteld uit één etnische groep om culturele en taalkundige redenen, zodat soldaten elkaar beter begrepen in de chaos van het front. Dat is een belangrijk detail omdat het de simpele verhalen ontkracht. De bevrijding was geen daad van één volk, maar een gezamenlijke inspanning van verschillende groepen die samen vochten tegen het Nazi-regime. Als je dat vertaalt naar Rotterdamse begrippen, denk aan een havenploeg waar mensen uit alle windstreken samen een schip lossen. Je spreekt elkaars taal half, je kent elkaars achtergrond niet volledig, maar je hebt één taak en die moet geklaard worden. Zo werkte het ook aan het front. Het 60ste Leger was een van de belangrijke eenheden van het Rode Leger in die laatste fase, en hun opmars maakte een einde aan de gruwelen in het kamp en markeerde een keerpunt in de oorlog.

Van Stalin tot Poetin: waarom die namen nog steeds door de wijk waaien

Wie in Rotterdam opgroeit met het verhaal van de wederopbouw weet dat bevrijding geen punt is maar een proces. De tweede wereldoorlog eindigde, maar de stad moest opnieuw worden opgebouwd, straat voor straat, wijk voor wijk, met handen die een baan zochten en gezinnen die veiligheid zochten. Auschwitz laat zien wat er gebeurt als een systeem mensen indeelt in waardevol en waardeloos. Dat begint met taal, met het wegzetten van groepen, en eindigt in een kamp waar 1,1 miljoen mensen worden vermoord. Van Hitler die de vernietiging organiseerde, tot Stalin die het Rode Leger leidde met een ijzeren discipline en een eigen repressieapparaat, tot Poetin die vandaag de erfenis van die overwinning inzet als politiek kapitaal. Die lijn is geen geschiedenislesje ver weg, het is een analyse die landt in onze eigen straten. Als je begrijpt hoe propaganda, schaarste en angst mensen uit elkaar speelt, snap je ook waarom de haven, de toegangspoort tot werk en handel, altijd een plek is geweest waar je moet blijven praten met elkaar, ongeacht je afkomst. Het straat ritme van Rotterdam is direct, geen omwegen, zeggen waar het op staat. Dat ritme heb je nodig om de geschiedenis van Auschwitz te vertellen zonder er een mythe van te maken. Niet verzachten, niet verharden, gewoon benoemen wat er gebeurde en wie welke rol had, inclusief de ongemakkelijke delen over hoe Sovjet-soldaten zelf onder een dictatuur vochten.

Herdenken is geen vitrine maar onderhoud aan de stad

Vandaag is Auschwitz een plek voor educatie en herdenking waar mensen van over de hele wereld samenkomen. Musea en educatieve programma’s rond Oświęcim geven bezoekers en studenten de mogelijkheid om te leren wat er is gebeurd. Dat is geen toerisme, dat is onderhoud. Net zoals je in Rotterdam-Zuid of op de Kop van Zuid onderhoud pleegt aan huizen, kades en scholen, zo moet je ook onderhouden hoe je met elkaar omgaat. De les van Auschwitz is dat discriminatie en geweld niet beginnen met gaskamers, maar met het normaal maken van uitsluiting. Als die normalisering plaatsvindt, raakt het uiteindelijk alles: je baan, je veiligheid op straat, je vertrouwen in instituties, je haven die afhankelijk is van internationale samenwerking, je wederopbouw die alleen lukt als iedereen mee kan doen. De impact van de bevrijding is daarom groter dan 27 januari 1945 alleen. Het is een symbool geworden van de strijd tegen genocide en een herinnering dat vrijheid bevochten en bewaakt moet worden. De lessen zijn relevant in een tijd waarin conflicten en haat nog steeds dagelijks nieuws zijn. Auschwitz staat niet alleen voor de verschrikkingen van de Holocaust, het staat ook voor de verantwoordelijkheid die daarna komt. De geschiedenis herhaalt zich niet letterlijk, maar patronen keren terug als je ze niet herkent. En herkennen doe je door verhalen te blijven vertellen, precies, direct en analytisch, met de voeten in de klei van de eigen stad.